เรื่อง : รศ.ดร.ศักดา ปั้นเหน่งเพ็ชร์ วาทวิทยา คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ดังเช่นการปรุงอาหาร การพูดต้องการส่วนประกอบและเครื่องปรุงรส พ่อครัวหรือแม่ครัวผู้มีรสมือปรุงได้อร่อยย่อมต้องมีน้ำมือ คือ ศิลปะในการทำอาหาร ในฐานะคนพูด ก่อนที่เราจะพูดคุยกับใคร และจะสามารถคุยได้อย่างมีรสชาติ ในเบื้องต้น ขั้นแรกสุดเราควรต้องมีเนื้อหาสาระบางประการมาเป็นเรื่องให้พูดถึง เหมือนส่วนประกอบในการทำอาหาร การกล่าวเช่นนี้คงฟังดูเสมือนกำปั้นทุบดินที่ว่า “ถ้าจะพูดก็ต้องมีอะไรมาพูด” อย่างไรก็ตาม คงชัดเจนดี เพราะเราจำเป็นต้องมีข้อมูลเนื้อหาสาระสำหรับใช้พูดเป็นประการแรก

บางท่านอาจยังนึกไม่ออกและยังไม่เห็นความสำคัญของ “เนื้อหาสาระ” ในการพูดเท่าใดนักจนกว่าจะได้เจอของจริง คือ ต่อเมื่อท่านได้ฟังการพูดคุยที่ไร้สาระ ไร้จุดหมาย การพูดแบบนี้คือเพ้อเจ้อไปเรื่อยๆ ชนิด “น้ำท่วมทุ่ง ผักบุ้งโหรงเหรง” คนบางคนพูดได้นานเป็นชั่วโมง โดยที่ผู้ฟังไม่สามารถจับสาระความสำคัญได้เลย เหมือนยังไม่เข้าเรื่องสักที ตลอดจนผู้ฟังไม่แน่ใจว่าผู้พูดกำลังพูดถึงอะไร เขามีวัตถุประสงค์อะไรที่พูดเรื่องราวต่างๆ เหล่านั้น และในที่สุด สรุปแล้วคือฟังไม่รู้เรื่องว่าประเด็นสำคัญของการพูดคืออะไร?

เมื่อเราได้ฟังคนที่พูดเรื่องไร้สาระ ไม่ปะติดปะต่อ วกวน สับสน เพ้อเจ้อต่างๆ นานา เหล่านี้ พฤติกรรมการพูดของเขาทำให้เราฉงนและชวนใจเราให้คิดไปว่า เขาเคยอ่านหรือฟังอะไรที่เป็นสาระบ้างหรือเปล่า? นอกจากนี้ ถ้าเขาได้อ่านหรือฟังเรื่องที่มีสาระอันเป็นอรรถประโยชน์เหล่านั้นบ้างแล้ว เขาคิดหรือมีความเห็นอย่างไรเกี่ยวกับสิ่งที่เขาได้อ่านหรือฟังเหล่านั้น อนึ่ง เขาตระหนักหรือไม่ว่า ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วในการดำเนินชีวิตในโลกปัจจุบัน มีสิ่งที่น่าพูดถึงหรือเรื่องราวที่เป็นประโยชน์ต่อเราให้ศึกษาวิเคราะห์และออกความคิดความเห็นมากมาย

ประเด็นสำคัญอีกประการหนึ่งคือ เราควรพิจารณาบริบท (Context) ของการสนทนาพูดคุย เช่น เรากำลังพูดคุยอยู่กับใคร โอกาสหรือสถานการณ์ของการสนทนาเป็นอย่างไร เป็นต้น ถ้าจะเปรียบกับการปรุงอาหาร ช่วงระยะเวลานี้ก็เหมือนการจ่ายตลาดเพื่อเลือกซื้อเตรียมส่วนประกอบอาหาร เราคงต้องมีวัตถุประสงค์ของการเลือกหยิบเครื่องปรุงมาใส่ตะกร้า ถ้าจะทำแกงเผ็ดเลี้ยงเพื่อน เราก็ต้องเลือกเครื่องปรุงแกงเผ็ด การได้อ่านและได้ฟังเรื่องราวที่มีสาระ เหมือนการไปจ่ายตลาดที่ดี มีสินค้าที่มีคุณภาพ สดใหม่ รสชาติดีเหมาะสำหรับการนำมาปรุงอาหาร ทว่า ขั้นตอนนี้เป็นเพียงการเลือกหาส่วนประกอบเท่านั้นนะครับ ยังไม่ได้ลงมือปรุง

สูตรสำเร็จสำหรับการสนทนาให้ประสบความสำเร็จคือ เกิดรสชาติทั้งในคนฟังและคนพูดเองด้วย ยังไม่มีใครสามารถอธิบายได้อย่างชัดเจน และคงเป็นการยากที่จะบอกว่าวิธีการนั้นต้องทำอย่างไร เปรียบเสมือนพ่อครัวหรือแม่ครัวผู้มี “รสมือ” อันเป็นพรสวรรค์ อย่างไรก็ตาม ศิลปะการพูดและศิลปะการทำอาหารเป็นสิ่งที่สามารถเรียนรู้และฝึกฝนให้เกิดความชำนาญได้ ก่อนที่เราจะมีทักษะความเชี่ยวชาญเฉพาะตัวจนดูเสมือนว่าเป็นศิลปะที่ได้มาจากพรสวรรค์ เราคงต้องเริ่มต้นเอาใจใส่ศึกษาสิ่งที่เป็นพื้นฐานเบื้องต้นเสียก่อน ผู้ที่จะทำแกงเผ็ดได้อร่อยคงต้องเริ่มต้นเรียนรู้ว่า ส่วนประกอบและเครื่องปรุงสำหรับแกงเผ็ดมีอะไรบ้าง และขั้นตอนการทำแกงเผ็ดมีกระบวนการอย่างไร

ผู้สนใจศึกษาวิธีการที่จะช่วยให้การพูดของตนเองมีรสชาติเกิดสัมฤทธิผลตามต้องการ ไม่น่าเบื่อ ควรเอาใจใส่ความรู้พื้นฐานเบื้องต้นอย่างน้อยสามประการสำหรับการปรุงแต่งการพูดให้มีรสชาติน่าติดตาม

วิธีการขั้นต้นประการแรกคือ โปรดกรุณารวบรวม ตักตวง จับจ่าย จัดหาส่วนประกอบพื้นฐาน คือ เนื้อหาสาระที่ดีต่างๆ เข้าไว้ด้วยกัน

ขั้นที่สอง คลุกเคล้าและปรุงแต่งรสชาติโดยแนวคิดหรือแง่คิดของตัวเราเอง

ขั้นที่สามสุดท้าย ตกแต่งอาหารลงในจานสำหรับพร้อมเสิร์ฟให้ดูสวยงามโดยวิธีการใช้ถ้อยคำภาษาและวิธีการพูดที่มีศิลปะ

การตักตวง รวบรวมส่วนประกอบเครื่องปรุงสำหรับการพูดที่ดีที่สุดคือ เราต้องอ่านและฟัง ที่สำคัญและเป็นประโยชน์มากคือ การอ่าน โปรดกรุณาอ่านเรื่องราวต่างๆ สารพัดที่หลากหลาย เช่น อ่านหนังสือพิมพ์ที่รายงานข่าวสารและมีบทความที่แสดงแง่มุมความคิดเห็นของนักวิเคราะห์ข่าวที่อาจเหมือนหรือแตกต่างขัดแย้งกับแนวคิดของเราเอง

อ่านนิตยสารและวารสารที่มีบทความซึ่งท้าทายความคิดและผู้เขียนบทความเหล่านี้ได้แสดงให้เห็นความเป็นคนช่างคิดที่ถี่ถ้วน ครอบคลุมประเด็นต่างๆ อ่านหนังสือที่บอกเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับสถานการณ์ เหตุการณ์ บุคคลและสถานที่ต่างๆ ซึ่งกำลังอยู่ในกระแสความสนใจทางสังคม อ่านนวนิยายซึ่งเป็นจินตนาการภาพจำลองชีวิตหรือสะท้อนปัญหาสังคม ฯลฯ การอ่านที่ไม่จำกัดประเภท เนื้อหาสาระ ช่วยขยายโลกทัศน์ให้แก่ผู้อ่านและเป็นที่มาของส่วนประกอบเนื้อหาของการพูดให้น่าสนใจ

ในแต่ละวัน หรือแต่ละช่วงเวลาในระหว่างสัปดาห์ ถ้าหากว่าท่านไม่มีเวลาที่จะอ่านหนังสือพิมพ์อย่างละเอียดให้ทั่วถึงตลอดทั้งฉบับ อย่างน้อยที่สุดท่านน่าจะได้อ่านหัวข่าวและย่อหน้าแรกๆ ของข่าวสำคัญซึ่งเป็นการสรุปประเด็นสำคัญของข่าวด้วยความเอาใจใส่ในรายละเอียดที่เด่นๆ บางประการ หัวข่าวและสรุปข่าวสามารถให้ข่าวสารในรูปแบบแคปซูล นอกจากนี้ โปรดอ่านบทความให้มากที่สุดเท่าที่จะสามารถจัดสรรเวลาได้ หรือเท่าที่เรามีใจอยากอ่าน

ถ้าหากว่าท่านพลาด ไม่ได้อ่านข่าวสำคัญบางเรื่องในแต่ละวัน เราสามารถติดตามข่าวสารบางส่วนได้ในหนังสือพิมพ์ฉบับรวมข่าวประจำสัปดาห์ เช่น ประเภทสัปดาห์วิจารณ์หรือข่าวเด่นประจำสัปดาห์ หนังสือพิมพ์ฉบับปลายสัปดาห์มีข้อดีคือ นอกจากเราสามารถติดตามข่าวได้แล้ว ส่วนมากหนังสือพิมพ์ลักษณะนี้ยังมีบทวิเคราะห์ข่าวอีกด้วย

สาเหตุประการสำคัญที่เราควรติดตามข่าวที่น่าสนใจในแต่ละช่วงของเวลาก็เนื่องมาจากกระแสความสนใจของผู้คนในสังคมส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับเหตุการณ์หรือสถานการณ์ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน เนื้อหาของการพูดคุยที่มีความสดใหม่ทันต่อสถานการณ์จึงมักเป็นประเด็นหัวข้อของการพูดคุยที่ทำให้เกิดรสชาติได้โดยไม่ยากนัก คุณสมบัติข้อนี้จะไม่สามารถเกิดขึ้นได้เลยถ้าเราไม่ติดตามอ่านหรือฟังข่าว อนึ่ง การได้ฟังความคิดเห็นของผู้ชำนาญการหรือการวิเคราะห์ข่าวของผู้เชี่ยวชาญผู้อยู่ในวงการต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง มีส่วนช่วยให้เรามีแนวคิดที่เป็นของเราเองด้วย ไม่ว่าจะเป็นการเห็นด้วยหรือความเห็นที่แตกต่างก็ตาม

ในหลักสูตรการสอนวิชาทำครัวหรือปรุงอาหาร มักเริ่มต้นตั้งแต่คำแนะนำสำหรับการเดินตลาดเพื่อเลือกซื้อเครื่องปรุงส่วนประกอบสำหรับการทำอาหารที่มีคุณภาพ สดใหม่ เหมาะสม เช่นเดียวกันกับข้อเสนอแนะสำหรับการพูด ส่วนประกอบพื้นฐานสำคัญสำหรับการพูดคือ เนื้อหาสาระที่ดี ทันต่อสถานการณ์ที่น่าสนใจอยู่ในกระแสความสนใจของผู้ฟัง การจ่ายตลาดสำหรับการพูดคือการอ่าน โอกาสหน้าเราจะลงมือปรุงรสการพูด...สำหรับวันนี้ สวัสดีครับ